Probiyotik ve Prebiyotik Arasındaki Fark Nedir?

Probiyotik, yeterli miktarda alındığında konakçıya fayda sağlayan canlı mikroorganizmalardır. Prebiyotik ise bu mikroorganizmalar tarafından seçici olarak kullanılan, çoğunlukla sindirilemeyen lif yapısındaki bileşenlerdir. Kısacası probiyotik “canlı olan”, prebiyotik ise “onu besleyen” taraftır. İkisi bir arada bulunduğunda bu kombinasyona sinbiyotik denir.

Giriş

Market raflarında, eczanelerde ve beslenme yazılarında “probiyotik” ve “prebiyotik” kelimeleri sık sık yan yana geçer. Adları yalnızca bir harfle ayrılır; bu yüzden ikisi çoğu zaman aynı şey sanılır. Oysa biri canlı bir mikroorganizmayı, diğeri ise bir besin bileşenini tanımlar.

Bu rehberde iki kavramın bilimsel tanımını, aralarındaki temel farkları, günlük beslenmede hangi besinlerde bulunduklarını ve son yıllarda sık duyulan “sinbiyotik” ile “postbiyotik” terimlerinin ne anlama geldiğini bulacaksınız.*

*Tanımlar, alanın uluslararası bilimsel kuruluşu ISAPP’nin (International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics) yayımladığı uzlaşı metinlerine dayanır.

Probiyotik nedir?

Probiyotik, ISAPP’nin 2014 uzlaşı metnine göre “yeterli miktarda alındığında konakçının sağlığına fayda sağlayan canlı mikroorganizmalar” olarak tanımlanır. Bu tanım, FAO ve Dünya Sağlık Örgütü’nün 2001–2002 yıllarında ortaya koyduğu tanımın güncellenmiş hâlidir.

Tanımın üç temel unsuru vardır:

1. Canlı olmak: Probiyotik mikroorganizma, tüketildiği anda canlı olmalıdır.
2. Yeterli miktar: Miktar, “koloni oluşturan birim” yani kob (İngilizce CFU) ile ifade edilir.
3. Tanımlanmış suş: Probiyotikler cins, tür ve suş düzeyinde adlandırılır.

Cins, tür ve suş: neden önemli?

Bir probiyotiğin tam adı üç katmandan oluşur. Örneğin Lactobacillus rhamnosus GG adında:

Probiyotiklerin en bilinen grupları

• Laktobasiller: Fermente süt ürünlerinde sık bulunan, laktik asit üreten bakteriler.
• Bifidobakteriler: Laktik asit bakterileri ailesine yakın bir diğer büyük grup.
• Mayalar: Saccharomyces cinsine ait bazı suşlar, bakteri olmayan probiyotiklere örnektir.

Her fermente besin probiyotik midir?

Hayır. Fermantasyonda mikroorganizma kullanılır, ancak bir besinin “probiyotik” sayılması için içindeki suşların tanımlanmış, canlı ve yeterli miktarda olması gerekir. Ekşi maya ekmeği pişirilir, bazı turşular pastörize edilir; bu işlemler canlı mikroorganizmaları büyük ölçüde ortadan kaldırır. Bu nedenle “fermente” ve “probiyotik” eş anlamlı değildir.

Prebiyotik nedir?

Prebiyotik, ISAPP’nin 2017 uzlaşı metnine göre “konakçıdaki mikroorganizmalar tarafından seçici olarak kullanılan ve sağlığa fayda sağlayan bir substrat” olarak tanımlanır. Basitçe söylemek gerekirse prebiyotik canlı değildir; mikroorganizmaların besin kaynağıdır.

Prebiyotiklerin çoğu, ince bağırsakta sindirilmeden kalın bağırsağa ulaşan karbonhidrat yapılarıdır. Orada bazı mikroorganizmalar tarafından fermente edilirler.

Her lif prebiyotik midir?

Hayır. Prebiyotik tanımındaki anahtar kelime seçici kullanımdır. Bir lifin prebiyotik sayılması için belirli mikroorganizma grupları tarafından tercihli olarak kullanıldığının gösterilmiş olması gerekir. Bu yüzden tüm prebiyotikler lif özelliği taşıyabilir, ancak tüm lifler prebiyotik değildir.

En iyi bilinen prebiyotik bileşenler

İnülin ve FOS aynı bileşen ailesindendir; aralarındaki fark zincir uzunluğudur. Takviye ürünlerinde en sık karşılaşılan prebiyotik bileşenler de bunlardır.

Probiyotik ve prebiyotik arasındaki 6 temel fark

Tablodaki en belirleyici fark ilk satırdır: probiyotik bir organizma, prebiyotik ise bir besin bileşenidir. Diğer tüm farklar bu temel ayrımdan doğar. Örneğin probiyotiklerin saklama koşullarına dikkat edilmesi, canlı olmalarından kaynaklanır.

Bir benzetmeyle: probiyotik bahçeye dikilen fidedir, prebiyotik ise o fidenin toprağına verilen besindir.

Sinbiyotik ve postbiyotik nedir?

“Biyotik” ailesinde probiyotik ve prebiyotiğe ek olarak iki terim daha sıkça geçer. Dört kavramın tamamı ISAPP uzlaşı metinlerinde tanımlanmıştır.

Sinbiyotik

Sinbiyotik, canlı mikroorganizmaları ve konakçıdaki mikroorganizmalar tarafından seçici olarak kullanılan bir substratı bir arada içeren karışımdır. Günlük beslenmede bu fikre en yakın örnek, canlı kültürlü yoğurdu muz veya yulafla aynı öğünde tüketmektir. Takviye ürünlerinde ise bir probiyotik suşun inülin ya da FOS ile aynı formda sunulması bu kategoriye girer.

Postbiyotik

Postbiyotik, ISAPP’nin 2021 tanımına göre cansızlaştırılmış mikroorganizmalar ve/veya bunların bileşenlerinden oluşan bir preparattır. Probiyotikten temel farkı, içindeki mikroorganizmaların canlı olmamasıdır. Bu alan, diğer üç kavrama göre daha yenidir ve tanımı hâlâ bilimsel tartışmaya açıktır.

Probiyotik ve prebiyotik hangi besinlerde bulunur?

Dengeli ve çeşitli bir beslenme düzeni, iki grubu da doğal olarak sofraya taşır. Türk mutfağı bu açıdan zengin bir çeşitlilik sunar.

Probiyotik içerebilen besinler

• Yoğurt: Etiketinde “canlı kültür” ibaresi bulunan yoğurtlar.
• Kefir: Hem bakteri hem maya içeren fermente bir süt içeceği.
• Ayran: Canlı kültürlü yoğurttan hazırlandığında.
• Pastörize edilmemiş turşu ve fermente sebzeler: Ev usulü, ısıl işlem görmemiş olanlar.

Bu besinlerdeki mikroorganizmaların türü ve miktarı üründen ürüne değişir. Çoğu ev ve market ürününde suş adı ve kob miktarı belirtilmez.

Prebiyotik içeren besinler

• Sebzeler: Soğan, sarımsak, pırasa, kuşkonmaz, enginar, yer elması.
• Meyveler: Özellikle tam olgunlaşmamış muz.
• Baklagiller: Nohut, mercimek, kuru fasulye.
• Tahıllar: Yulaf ve arpa gibi tam tahıllar.

Tabakta ikisini bir araya getirmek

Probiyotik ve prebiyotik kaynakları aynı öğünde buluşturmak kolaydır. Birkaç örnek:

Probiyotik takviye seçerken etikette nelere bakılır?

Besinlerdeki mikroorganizmaların suşu ve miktarı çoğu zaman bilinmez. Takviye edici gıdalarda ise bu bilgiler etikette yer alır. Etiketi okurken şu beş noktaya bakabilirsiniz:

1. Suş adı: Cins ve türün yanında suş kodu da yazılmış mı? (ör. L. rhamnosus GG)
2. kob miktarı: Porsiyon başına kaç kob canlı mikroorganizma içeriyor?
3. Saklama koşulları: Oda sıcaklığında mı, buzdolabında mı saklanmalı?
4. Prebiyotik içeriği: Ürün inülin veya FOS gibi bir bileşen içeriyor mu, içeriyorsa miktarı ne?
5. Kullanım şekli ve formu: Kapsül, saşe veya damla; günlük porsiyon ve kullanım talimatı.

Culturelle® Probiyotik, Lactobacillus rhamnosus GG suşunu içeren bir takviye edici gıdadır. Bu ürün probiyotik mikroorganizma içerir. Probiyotik mikroorganizmalar sindirim sistemini düzenlemeye ve bağışıklık sistemini desteklemeye yardımcı olur.

Takviye edici gıdalar, dengeli ve çeşitli beslenmenin yerine geçmez. Kullanım öncesinde etiketteki kullanım önerisi okunmalı; hamilelik, emzirme veya düzenli ilaç kullanımı gibi durumlarda hekim ya da eczacıya danışılmalıdır.

Sıkça sorulan sorular

Probiyotik ve prebiyotik arasındaki en temel fark nedir?

Probiyotik canlı bir mikroorganizmadır; prebiyotik ise bu mikroorganizmaların seçici olarak kullandığı cansız bir besin bileşenidir.

Probiyotik ve prebiyotik birlikte tüketilebilir mi?

Evet. İkisinin bir arada bulunduğu kombinasyona sinbiyotik denir. Günlük beslenmede canlı kültürlü yoğurdu muz veya yulafla tüketmek buna basit bir örnektir.

Her yoğurt probiyotik midir?

Hayır. Yoğurt fermente bir besindir ve canlı kültür içerebilir. Ancak “probiyotik” tanımı için içindeki suşların tanımlanmış ve yeterli miktarda canlı olması gerekir.

Prebiyotik ile lif aynı şey midir?

Hayır. Prebiyotiklerin çoğu lif yapısındadır, ancak her lif prebiyotik değildir. Prebiyotik sayılması için belirli mikroorganizmalar tarafından seçici olarak kullanılması gerekir.

Postbiyotik nedir?

Postbiyotik, cansızlaştırılmış mikroorganizmalar ve/veya bunların bileşenlerinden oluşan bir preparattır. Probiyotikten farkı, mikroorganizmaların canlı olmamasıdır.

kob (CFU) ne demektir?

kob, “koloni oluşturan birim” anlamına gelir ve bir üründeki canlı mikroorganizma sayısını ifade eder. İngilizce karşılığı CFU’dur (colony forming unit).

LGG nedir?

LGG, Lacticaseibacillus rhamnosus GG suşunun kısaltmasıdır. Eski kaynaklarda Lactobacillus rhamnosus GG adıyla geçer.

Takviye edici gıdalar ilaç değildir; hastalıkların önlenmesi veya tedavi edilmesi amacıyla kullanılmaz.

Kaynakça

1. Hill C, Guarner F, Reid G, et al. Expert consensus document: The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics consensus statement on the scope and appropriate use of the term probiotic. Nat Rev Gastroenterol Hepatol. 2014;11(8):506–514. (Uzlaşı bildirgesi)
2. Gibson GR, Hutkins R, Sanders ME, et al. Expert consensus document: The ISAPP consensus statement on the definition and scope of prebiotics. Nat Rev Gastroenterol Hepatol. 2017;14(8):491–502. (Uzlaşı bildirgesi)
3. Swanson KS, Gibson GR, Hutkins R, et al. The ISAPP consensus statement on the definition and scope of synbiotics. Nat Rev Gastroenterol Hepatol. 2020;17(11):687–701. (Uzlaşı bildirgesi)
4. Salminen S, Collado MC, Endo A, et al. The ISAPP consensus statement on the definition and scope of postbiotics. Nat Rev Gastroenterol Hepatol. 2021;18(9):649–667. (Uzlaşı bildirgesi)
5. Zheng J, Wittouck S, Salvetti E, et al. A taxonomic note on the genus Lactobacillus: description of 23 novel genera. Int J Syst Evol Microbiol. 2020;70(4):2782–2858. (Taksonomi çalışması)